Door Rens van Adrighem
Rens van Adrighem
Jávea februari 2020
Het aangegeven stuk stadsmuur, dat zich onder de wallen tussen Langepoort en Bastion VIII bevindt is moeilijk te begrijpen omdat dat pas in 1959 algemeen bekend werd.
Nooit eerder zag ik een lucht van Middelhoek op deze nogal simpele manier weergegeven.
Op het rechter detail is de snelle techniek die over het algemeen te zien is.
Alles is over het algemeen op de juiste manier en plaats aangegeven.
De Vierboet bij de zalm.
De Brielse dom met luchtbogen.
Het Maarlandse kerkje.
De Jacobskerk.
Het Merulahuis. (zijn 4 panden)
Een aquarel van Middelhoek.
Er wordt beschreven dat Gerard van Voorne in 1330 vergunning verleent tot het ommuren van de bebouwde kom en het aanbrengen van vesten.
In 1338 is het werk voltooid.
Het aantal poorten en ronde torens in de stadsmuur worden ook aangegeven.
MIJN CONCLUSIE
De prent is heel bijzonder te noemen en verbergt heel wat raadsels.
Vooral de vraag wie de maker er van is en om welke reden
het veilinghuis het als 19de eeuws dateert.
Als dat inderdaad een juiste datering is, is het onmogelijk
een werk van M.L. Middelhoek, want die werd pas in 1898 geboren.
Als het inderdaad een Middelhoek is, zal het na 1960 gemaakt zijn,
want toen was pas algemeen bekend dat er zich onder de wallen
het enig stuk originele stadsmuur met gewelven bevindt.
Alles is redelijk snel getekend en opvallend gedetailleerd
en vrijwel op de juiste plaatsen. Het is alleen erg vreemd dat het poortwachtershuis van de voormalige Waterpoort, de nieuwe haven, evenals de provoost en het enige stukje originele stadsmuur tussen Langepoort en Bastion VIII zijn weergegeven.
Vreemd is het ook dat de prent niet gesigneerd is.
Middelhoek ondertekende zijn werk altijd met M.L. Middelhoek.
Dit zou er op kunnen wijzen dat deze prent een voorstudie van hem is.
De Noordpoort.
De Provoost. (werd in 1700 gebouwd)
De Piermans Wellepoort stond in het midden van de vest.
De restanten van deze bijzondere poort werden rond 1700 opgeruimd.
Daarvoor in de plaats komt er in 1705 een nieuwe Zuidpoort.
Aan het einde van de Kaaistraat, een tiental meters in zuidelijke richting, werd in 1700 een sortiepoortje gemaakt.
Aquarel van het sortiepoortje door Piet Middelhoek, zoon van M.L. Middelhoek.
In 1934 werd de huidige coupure, ter aansluiting op de Groene Kruisweg gemaakt.
De ommuring, poorten, de luchtbogen aan de St. Catharijnekerk,
het Maarlandse kerkje, de kloosters, het Bonfort bij het huidige Molenhaventje, en het stuk oude vestingmuur met gewelven onder de wallen begraven tussen de huidige Langepoort en Bastion VIII,
heeft niemand van de huidige generatie ooit gezien.
Dat is overigens geen reden dat iemand het ommuurde Brieltje niet heeft kunnen tekenen of schilderen, want uit beschrijvingen en oude kaarten is daar best wel een voorstelling van te maken.
Deze sepia pentekening ‘Gezicht op Brielle’, (volgens de verkoper ca 1800 Hollandse school 19de eeuw), werd in maart 2019 op een veiling van Catawiki aangeboden. De verkoper was Artdeco.
Een Brielse Middelhoekkenner wist de ingelijste prent aan te kopen. Hij schreef deze bijzondere prent namelijk direct toe aan zijn tekenleraar op de LTS in Den Briel, Martinus Leonardus Middelhoek (1898-1988).
De creatie is niet gesigneerd, waardoor de maker er van niet met zekerheid kan worden aangegeven.
We kunnen ons alleen maar door herkenning van de gebruikte techniek een mening vormen wie de maker ervan zou kunnen zijn.
BIJZONDERE DETAILS
TER AANVULLING
De Zuidpoort uit 1338 met klapbrug. Hij werd vervangen in 1705
en weer afgebroken in 1900.
De v.m. Zuidpoort.
De v.m. Waterpoort.
De Kaaipoort.
De Langepoort.
Uit de lijst gehaald geeft de bijzondere prent met de afmetingen van 66 bij 40,7 centimeter een uniek beeld van de ommuring van het vestingstadje Den Briel in de jaren 1300 tot 1700.
De Brielse Middelhoekkenner is er voor 99,9 % van overtuigd
dat we hier met een M.L. Middelhoek te maken hebben omdat hij direct de hand van zijn vroegere tekenleraar herkende in het werk.
Ook om het feit dat de prent was ingelijst door Adriaanse,
ook een leerling van Middelhoek. Het was in de jaren ’70 namelijk gebruikelijk dat gelijkgezinden elkaar werk gunden.
Zijn vermoeden is dat de tekening gemaakt is in de jaren ’70.
Misschien wel voor een tentoonstelling in 1972.
Als de sepia pentekening geen creatie van M.L. Middelhoek is,
is de grote vraag wie hem dan wel gemaakt zou kunnen hebben.
Het moet in elk geval een kunstenaar zijn die veel van Den Briel wist
en daar zullen er niet veel van zijn vrees ik.
De Streekarchivaris kent het werk wel,
maar weet ook niet wie het heeft gemaakt.
Toevalligerwijs was ik zelf de ontdekker ervan in juni 1959. In de zesde klas bij meester Van Soest op de OLS, maakte ik een pentekening van de stadsmuur met gewelven. In september 1959 ging ik naar de LTS waar ik tot 1963 teken-les kreeg van Middelhoek. Over de ‘ontdekking’ heb ik nooit met hem gesproken. Hij zou het vernomen kunnen hebben van archivaris Jacqes. Klok, want die vertelde ons toen we het ontdekten dat er zich onder dat hele stuk wallen de oude stadsmuur bevindt.
middelhoek?
M.L. Middelhoek
Martinus schilderde niet alleen in olieverf; hij aquarelleerde, tekende en etste. Alle soorten van dragers werden gebruikt, zelfs de achterkant van behang.
Zijn nagelaten oeuvre is omvangrijk en in vele Brielse woningen zijn creaties van hem te vinden. Er zijn ook schetsboeken met voorstudies voor zijn schilderijen. Het zou dus best kunnen zijn dit deze bijzondere sepia pentekening één van die voorstudies is.
Het is alleen de vraag dan, hoe en door wie deze pentekening bij Artdeco en later op een veiling van Catawiki terecht is gekomen. Het is in elk geval verheugend dat deze bijzondere creatie weer in Den Briel is thuisgekomen.
1
3
4
5
1
2
5
3
4
6
6
een
7
8
De Kaaibrug.
7
8
De Langestraatsepoort
10
11
12
13
14
10
11
12
13
14
Cellezustersklooster.
Brigittenklooster.
De kapel Sint Catharina klooster.
Doorgang Piermans Wellepoort.
15
Ronde torens.
15
16
Bonfort havenhoofd.
17
18
19
17
Nieuwe haven 1800.
Waterpoort woning1704.
Hoek Kerkstraat Maarland Z.z.
16
19
18
MYSTERIEUS
Zelf heb ik van 1959 tot 1963 les gehad van M.L. Middelhoek op de LTS in Den Briel. Wat mij vooral verwondert aan deze unieke prent is de gedetail-leerde weergave in enkele- maar niet alle gevallen juiste weergave van het vestingstadje volgens historische beschrijvingen. Het was voor mij de reden een en ander eens grondig te onderzoeken.
2
WAT MIJ OPVALT
Uiteindelijk kan ik haast niet anders concluderen dan dat het een M.L. Middelhoek prent moet zijn.
Temeer omdat niet alles voor 100% is weergegeven, wetende dat Middelhoek niet altijd precies volgens de ‘waarheid’ schilderde.
Dat is nu eenmaal de vrijheid van de kunstenaar.
Maar in het geval van deze historische sepia getekende prent van het ommuurde stadje Den Briel, mag je eigenlijk verwachten dat alles klopt.
Dit hele voorval heeft mij geïnspireerd ter zijner tijd ook eens een poging te ondernemen een beeld te maken van de Brielse ommuring.
EINDCONCLUSIE
Plattegrond van Den Briel rond 1300.
NAAR: Het eerste deel | Het tweede deel | Illustraties | Ommuurd | Site inhoud
De foto's van het kunstwerk kreeg ik van Ad Hoogerwerf.